Tvö verkanna á þessari efnisskrá eru æskuverk, samin af tónskáldum um tvítugt sem voru að stíga sín fyrstu skref á opinberum vettvangi. Jón Nordal samdi Systur í Garðshorni síðla árs 1944, aðeins átján ára gamall. Hann hafði þá í fáein ár stundað nám hjá Victor Urbancic, austurrískum tónlistarmanni sem flúði nasismann til Íslands ásamt fjölskyldu sinni. Jón hafði stundað píanónám og samið lög allt frá barnsaldri. Undir leiðsögn Urbancic spreytti hann sig á að semja hljóðfæratónlist í þjóðlegum anda enda var kennarinn mikill áhugamaður um menningararf síns nýja heimalands. Systur í Garðshorni eru dæmi um þetta, í tónlistinni má greina taktskipti rímnalaganna auk þess sem samstígar fimmundir tvísöngsins setja svip á miðkaflann. Verkið hljómaði í fyrsta sinn á Listamannaþingi vorið 1945, flutt af Birni Ólafssyni og Árna Kristjánssyni sem báðir voru meðal fremstu tónlistarmanna landsins. Viðtökur voru allar hinar prýðilegustu og má segja að þar hafi Jón upplifað sinn fyrsta sigur sem tónskáld. 

Dúó Freyja er skipað mæðgunum Svövu Bernharðsdóttur og Rannveigu Mörtu Sarc. Í tilefni af sextugsafmæli Svövu árið 2020 pöntuðu þær og frumfluttu sex ný tónverk eftir konur, meðal annars Tilbrigði við Einu sinni rerum eftir Hildigunni Rúnarsdóttur. Lagið er sótt í þjóðlagasafn Bjarna Þorsteinssonar, en hann gat þess að það væri helst sungið í Vestmannaeyjum og væri líklega erlent að uppruna. Textinn er á þessa leið: „Einu sinni rerum einskipa á sjó / fyrir austan eyjar, sátum þar í ró. / Við vorum að reyna’ að veiða væna keilu’ úr sjó.“ Í meðförum Hildigunnar fylgja stefinu fimm tilbrigði sem hvert hefur sitt yfirbragð, hið fyrsta er leikið pizzicato, hið næsta hefur dapurlegan blæ og þar fram eftir götunum. 

Árið 2025 var komið að því að fagna þrítugsafmæli Rannveigar Mörtu og þá pöntuðu þær mæðgur þrjú verk eftir karla – eitt fyrir hvert áratug rétt eins og áður. Eitt þessara verka var Tvenna eftir Finn Karlsson, verk í tveimur köflum. Sá fyrri nefnist Gamalt lag og er byggður á eldra kórverki Finns sem hann setti í nýjan búning fyrir tilefnið. Seinni kaflinn heitir Vögguvísa verslunarmannsins og hann samdi Finnur um verslunarmannahelgina 2025. Ætlunin var að þær mæðgur Svava og Rannveig myndu flytja dúettana fyrir fiðlu og víólu en þar sem Svava er að jafna sig eftir handleggsbrot kemur Rita Porfiris í hennar stað. 

Dover Beach er æskuverk rétt eins og Systur í Garðshorni. Samuel Barber var rúmlega tvítugur nemi við Curtis-tónlistarháskólann þegar hann tónsetti hið tregafulla ljóð eftir enska skáldið Matthew Arnold árið 1931. Barber hafði sjálfur góða barítónrödd og þegar Dover Beach var hljóðritað skömmu eftir frumflutninginn fór hann sjálfur með einsöngshlutverkið. Í tónsmíðinni nær hann aðdáunarverðu jafnvægi milli söngs og strengjahljóðfæra, svo að útkoman er kammertónlist eins og hún gerist best. Ári eftir frumflutninginn heyrði hið fræga tónskáld Ralph Vaughan Williams verkið þar sem hann var á fyrirlestraferð í Bandaríkjunum. Hann var orðlaus yfir því hversu vel hefði tekist til og sagði við Barber: „Ég hef reynt nokkrum sinnum að tónsetja þetta ljóð, árangurslaust – en þér tókst það fullkomlega!“

Franz Schubert hélt sig alla jafna fjarri sviðsljósinu á sinni stuttu ævi; helsti vettvangur fyrir verk hans voru stofutónleikar fyrir vini og kunningja. Hann hélt aðeins eina opinbera tónleika sem helgaðir voru tónsmíðum hans og fóru þeir fram í Vínarborg í apríl 1828, aðeins hálfu ári áður en hann lést. Fyrir þessa tónleika samdi hann sönglagið Auf dem Strom við ljóð eftir þýska skáldið Ludwig Rellstab. Hann var Schubert hugstæður um þetta leyti því að hann tónsetti sjö önnur ljóð Rellstabs og voru þau gefin út skömmu eftir lát hans undir heitinu Schwanengesang. Það óvenjulega við Auf dem Strom er að þar leika bæði horn og píanó með söngvaranum. Þetta má skýra með því að meðal flytjenda á fyrrnefndum tónleikum var franski hornleikarinn Josef Lewy, sem naut mikillar hylli meðal Vínarbúa og átti sinn þátt í því að uppselt var á viðburðinn. Hinar góðu viðtökur urðu kannski til þess að Schubert samdi skömmu síðar annað verk af svipuðum toga: Hirðirinn á hamrinum (Der Hirt auf dem Felsen) fyrir klarínett og söng. Þegar Schubert samdi Auf dem Strom var ár liðið frá andláti Beethovens og kannski má líta á verkið sem eins konar hyllingu til meistarans sem Schubert dáði svo mjög. Í tónlistinni faldi hann til dæmis vísun í útfararmarsinn úr Hetjuhljómkviðunniauk þess sem anda verksins þykir svipa nokkuð til söngvasveigs Beethovens, An die ferne Geliebte. 

Johannes Brahms lagði drjúgan skerf til kammertónlistar eins og kunnugt er. Tríóið fyrir horn, fiðlu og píanó varð til snemma á ferlinum, í maí 1865, þegar Brahms var rúmlega þrítugur. Þá ákvörðun hans að nota horn í stað sellós, eins og almennt tíðkast þegar um píanótríó er að ræða, má líklega rekja til þess að fyrr sama ár lést móðir hans og það olli honum mikilli sorg. Faðir Brahms hafði kennt honum á náttúruhorn í æsku og hljóðfærið tengdist því minningum hans um foreldra sína og æskuárin. Vorið 1865 festi Brahms á blað nokkra þætti Þýsku sálumessunnar, þar sem hann vann einnig úr móðurmissinum, en lagði verkið til hliðar um skeið og samdi horntríóið í staðinn. Tónlistin er um margt dæmigerð fyrir höfundinn; upphafsþátturinn er hlýr og ljóðrænn, scherzóið fjörugt og kraftmikið. Þriðji kaflinn er tilfinningalegur kjarni verksins, dökkt og innilegt tregaljóð. Í lokaþættinum sprettir Brahms aftur úr spori og verkinu lýkur með miklum tilþrifum. 

Árni Heimir Ingólfsson